TL;DR — มารยาทการกินข้าวของญี่ปุ่นมี 2 จุดที่ชาวต่างชาติมักแปลกใจ อย่างแรกคือ “ต้องยกชามข้าวและชามซุปขึ้นถือขณะกิน” (การก้มหน้าลงหาชามที่วางบนโต๊ะเรียกว่า “อินุกุอิ” และถือว่าเสียมารยาท) อย่างที่สองคือข้อห้ามการใช้ตะเกียบที่เกี่ยวกับงานศพ เช่น การปักตะเกียบตั้งในข้าว (ฮะโตะเกะบะชิ) หรือการส่งอาหารจากตะเกียบสู่ตะเกียบ (ฮะชิวะตะชิ) นอกจากนี้ยังมีเรื่องน่าสนใจที่ในเกาหลีมารยาทกลับตรงกันข้าม คือห้ามยกชามขึ้นถือ
การยกชามขึ้นถือเป็นเรื่องปกติในญี่ปุ่น
ในญี่ปุ่น เวลากินข้าวจะถือชามข้าวด้วยมือซ้ายเป็นเรื่องธรรมดา ตอนเด็กๆ ถ้าพยายามกินโดยวางชามทิ้งไว้บนโต๊ะ ก็จะถูกพ่อแม่หรือปู่ย่าตายายตักเตือนค่อนข้างจริงจังว่า “อย่ากินแบบอินุกุอิ (กินแบบสุนัข)”
“กินข้าวต้องถือชามขึ้น” เป็นสิ่งที่ซึมซับมาโดยอัตโนมัติ
การถือชามคือมารยาทญี่ปุ่น
ลองค้นหาดูว่าทำไมถึงมีธรรมเนียมนี้
ในมารยาทการกินข้าวของญี่ปุ่น ชามข้าว (โอะชะวัง) ชามซุป (ชิรุวัง เช่น ชามมิโซะซุป) และถ้วยเล็กสำหรับกับข้าว (โคะบะจิ) เป็นสิ่งที่ต้องยกขึ้นถือขณะกิน เหตุผลหนึ่งคือวัฒนธรรมการใช้โต๊ะกินข้าวแบบเตี้ย (ชาบุไดหรือเซน) เมื่อโต๊ะต่ำ การก้มหน้าลงหาชามทำได้ยาก จึงเกิดธรรมเนียมการยกชามขึ้นถือโดยธรรมชาติ แม้ปัจจุบันโต๊ะสูงขึ้นแล้วแต่ธรรมเนียมนี้ก็ยังคงอยู่ การถือชามก็มีวิธีที่ถูกต้อง คือรับชามด้วยสองมือก่อนแล้วใช้นิ้วมือซ้ายประคองขณะถือ แต่ในชีวิตประจำวันคนที่ทำตามอย่างเคร่งครัดมีน้อย ส่วนใหญ่แค่ “ถือด้วยมือซ้าย” ก็พอ
จริงๆ แล้วก็แค่รู้สึกว่าต้องถือด้วยมือซ้ายเท่านั้น
เขียนไปแล้วนึกขึ้นมาว่า การก้มปากลงแตะชามขณะกินก็ไม่ถือว่าเสียมารยาทเช่นกัน
ทำไม “อินุกุอิ” ถึงถือว่าเสียมารยาท?
“อินุกุอิ” (犬食い) หมายถึงการกินอาหารโดยวางชามไว้บนโต๊ะแล้วก้มหน้าลงหาชาม
เรียกว่า “อินุกุอิ” เพราะดูคล้ายสุนัขที่จ้องกินอาหารจากถาดที่วางบนพื้น ในญี่ปุ่นถือว่าการกินแบบนี้เสียมารยาท และมักถูกบอกให้แก้ตั้งแต่ยังเด็ก
แต่พอถูกถามว่า “ทำไมถึงไม่ดี?” ก็ตอบได้ยาก เพราะรู้สึกว่า “มันก็เป็นแบบนั้น” ในฐานะธรรมเนียมทางวัฒนธรรม
พูดง่ายๆ ก็คือ รู้สึกว่า “มีมือแต่ไม่ใช้ แล้วยังก้มทั้งตัวเข้าหาอาหาร ดูสัตว์เดรัจฉานและน่าเกลียด” น่าจะตรงกับความรู้สึกนั้นมากที่สุด
ข้อห้ามการใช้ตะเกียบที่ควรรู้
มีหลายแบบที่ถือว่า NG สำหรับการใช้ตะเกียบ ขอแนะนำสิ่งที่ชาวต่างชาติควรรู้เอาไว้
ซะชิบะชิ (刺し箸) — การแทงตะเกียบลงในอาหาร เด็กๆ มักทำ แต่ผู้ใหญ่ทำแล้วถือว่าเสียมารยาท
วะตะชิบะชิ (渡し箸) — การวางตะเกียบพาดขวางบนชามระหว่างกินข้าว อาจถูกมองว่าเป็นสัญญาณว่ากินเสร็จแล้ว (ตามมารยาทที่ถูกต้องควรวางบนที่วางตะเกียบ)
เนะบุริบะชิ (舐り箸) — การเลียปลายตะเกียบด้วยปาก
อุซึริบะชิ (移り箸) — การจ่อตะเกียบที่อาหารชิ้นหนึ่งแล้วเปลี่ยนใจไปหยิบอาหารอีกชิ้นแทน เหมือน “อยากกินอันนั้น แต่เอาอันนี้ดีกว่า”
ฮะโตะเกะบะชิ (仏箸) / ตะเตะบะชิ (立て箸) — การปักตะเกียบตั้งตรงในชามข้าว เป็นข้อห้ามที่รุนแรงมาก เพราะเหมือนกับ “มะกุระเมะชิ (枕飯)” หรือข้าวที่ตักถวายผู้เสียชีวิตในพิธีศพ ทำให้นึกถึงความตายอย่างแรงมาก
ฮะชิวะตะชิ (箸渡し) — การส่งอาหารจากตะเกียบสู่ตะเกียบ ถือว่าเป็นลางร้ายอย่างยิ่ง เพราะทำให้นึกถึงพิธีเก็บกระดูกในงานศพ เมื่อต้องการส่งอาหารให้คนอื่น ควรวางบนจานเล็กก่อนแล้วค่อยส่ง
แต่คนญี่ปุ่นที่ปฏิบัติตามทุกข้อได้อย่างสมบูรณ์แบบก็มีน้อย และแต่ละบ้านก็ให้ความสำคัญกับเรื่องนี้ต่างกัน ถ้าชาวต่างชาติทำก็แทบจะไม่มีใครโกรธ แต่อาจถูกทักเบาๆ ได้
การรู้เอาไว้จะช่วยให้อ่านบรรยากาศในที่นั้นได้ง่ายขึ้น
ในบ้านของตัวเอง จำได้ว่าถูกทักเรื่องอุซึริบะชิ ฮะโตะเกะบะชิ และฮะชิวะตะชิหลายครั้ง
โดยเฉพาะฮะโตะเกะบะชิ จำได้ว่าถูกพูดอย่างจริงจังว่า “ห้ามทำเด็ดขาด”
ความแตกต่างที่น่าสนใจกับเกาหลี
แม้จะเป็นวัฒนธรรมที่ใช้ตะเกียบเหมือนกัน แต่มารยาทการกินข้าวของเกาหลีกลับตรงข้ามกับญี่ปุ่นในบางจุด
ในเกาหลี การยกชามขึ้นถือด้วยมือถือเป็นมารยาทที่ไม่ดี ต้องวางชามบนโต๊ะแล้วกินตามมารยาท นอกจากนี้ในเกาหลียังใช้ตะเกียบและช้อนคู่กัน โดยข้าวและซุปจะใช้ช้อนกิน
ถ้าคนญี่ปุ่นไปเกาหลีแล้วกินข้าว “โดยยกชามขึ้นตามที่ทำเป็นปกติ” อาจดูแปลๆ ในสายตาของคนรอบข้าง ในทางกลับกัน ถ้าคนเกาหลีมาญี่ปุ่นแล้วกินข้าวโดยวางชามไว้บนโต๊ะ ก็อาจถูกเข้าใจผิดว่าเสียมารยาท
ได้ยินมาจากคนเกาหลีว่ามีเหตุผลคล้ายกับญี่ปุ่นว่า “การยกชามขึ้นดูเหมือนโลภอาหารและน่าเกลียด”
ไม่มีอันไหนถูกหรือผิด มันแค่เป็นเรื่องที่วัฒนธรรมต่างกัน มารยาทก็ต่างกัน
ชาวต่างชาติต้องใส่ใจแค่ไหน?
พูดตรงๆ คิดว่าชาวต่างชาติไม่จำเป็นต้องกังวลเรื่องมารยาทตะเกียบมากเกินไป
กินอาหารในร้านญี่ปุ่นโดยไม่ยกชามก็ไม่มีใครว่าอะไร การจับตะเกียบไม่สมบูรณ์แบบก็ไม่เป็นไรเลย
แต่ในความรู้สึกส่วนตัว ฮะโตะเกะบะชิและฮะชิวะตะชิเป็นสิ่งที่ใกล้เคียงกับข้อห้ามจริงๆ ควรจำเอาไว้
จะดีมากถ้าเก็บไว้ในใจสักนิด
คำถามที่พบบ่อย
Q: ในญี่ปุ่นต้องยกชามขึ้นถือขณะกินข้าวไหม? A: ใช่ ชามข้าว ชามซุป และถ้วยเล็กสำหรับกับข้าวควรยกขึ้นถือตามมารยาทญี่ปุ่น จานใหญ่หรือจานแบนวางบนโต๊ะได้ตามปกติ
Q: “อินุกุอิ” คืออะไร? A: การกินอาหารโดยวางชามไว้บนโต๊ะแล้วก้มหน้าลงหาชาม ถือว่าเสียมารยาทในญี่ปุ่น
Q: เกาหลีห้ามยกชามขึ้นถือจริงไหม? A: ใช่ ในเกาหลีการยกชามขึ้นถือถือเป็นมารยาทที่ไม่ดี ต้องวางชามบนโต๊ะขณะกินอาหาร มารยาทตรงข้ามกับญี่ปุ่นพอดีแม้จะเป็นวัฒนธรรมที่ใช้ตะเกียบเหมือนกัน
Q: ทำไมถึงห้ามส่งอาหารจากตะเกียบสู่ตะเกียบ? A: เพราะคล้ายกับพิธีเก็บกระดูกในงานศพของญี่ปุ่น ถือว่าเป็นลางร้าย เมื่อต้องส่งอาหารให้ใครควรวางบนจานเล็กก่อนแล้วค่อยส่ง
บทความนี้แปลโดย Claude AI หากมีข้อผิดพลาดในการแปลจนทำให้เกิดการแสดงออกที่ไม่สุภาพหรือไม่เหมาะสม ต้องขออภัยเป็นอย่างยิ่งมา ณ ที่นี้
TL;DR — 日本の食事マナーには、外国人がとくに驚く2つのポイントがあります。ひとつは「茶碗や汁椀は手で持って食べる」こと（置いたまま顔を近づける「犬食い」はNG）。もうひとつは、ご飯に箸を立てる「仏箸」や箸から箸へ食べ物を渡す「箸渡し」など、お葬式を連想させる箸のタブーです。韓国では逆に食器を持ち上げることがマナー違反になるという、面白い文化の違いもあります。
食器は持って食べるのが当たり前だった
日本では、ご飯を食べるとき茶碗を左手に持つのが当たり前でした。子どもの頃、食器を置いたまま食べようとすると「犬食いはやめなさい」と親や祖父母に結構厳し目に注意された記憶があります。
「ご飯はちゃんと茶碗を持って食べるもの」というのは自然と身についていました。
食器を持つのは日本のマナー
なぜそういう慣習なのか、調べてみました。
日本の食事マナーでは、お茶碗（ご飯の器）・汁椀（味噌汁などの椀）・小鉢（副菜の小さな器）は手に持って食べるのが基本です。理由のひとつは、日本の食卓が低い膳（ちゃぶ台）を使う文化だったことが挙げられます。テーブルが低いと器に口を近づけるのが難しいため、自然と器を手に持つ習慣が生まれたとも言われています。現代の食卓は高くなりましたが、習慣として残っています。持ち方にも作法があって、茶碗は両手で受け取り、左手の指をそえて持つのが丁寧な形です。ただ、日常の食事でそこまで厳密に守っている人は少なくて、「とりあえず左手で支えながら持つ」くらいが現実です。
確かに左手で持って食べる、くらいの意識しかしたことがないです。
書いていて思い出したけど、食器に口をつけて食べるのもマナー違反ではありません。
「犬食い」はなぜお行儀が悪いとされるのか
「犬食い」とは、食器をテーブルに置いたまま、顔を器に近づけて食べる食べ方のことです。
犬が地面に置いたエサに顔を突っ込んで食べる姿に似ているから「犬食い」と呼ばれています。日本ではこの食べ方は行儀が悪いとされており、子どものうちに直すよう言われることが多いです。
ただ、「なぜ悪いか」と聞かれると、文化的な慣習として「そういうもの」という感覚が強く、明確な理由を答えるのが難しかったりします。
強いて言えば、「手があるのに利用せず、食べ物に向かって全身を近づけるのが動物っぽくて卑しく見える」という感覚が近いかもです。
箸のマナーで気をつけること
箸にはいくつかNGとされる使い方があります。外国人が知っておくと安心なものをいくつか紹介します。
刺し箸（さしばし）：食べ物に箸を突き刺して食べること。子どもがやりがちですが、大人がやると行儀が悪いとされます。
渡し箸（わたしばし）：食事の途中に箸を茶碗の上に横に置くこと。食事が終わったサインと受け取られることがあります（本来は箸置きに置くのが正式）。
舐り箸（ねぶりばし）：箸の先を口で舐めること。
移り箸（うつりばし）：料理に箸をつけようとして、やっぱり別の料理に移ること。「あれが食べたい、やっぱりこれ」という動作です。
仏箸（ほとけばし）／立て箸（たてばし）：ご飯に箸を垂直に立てること。仏前に供える「枕飯（まくらめし）」と同じ形になるため、死を強く連想させるタブーです。自分も子どものころ、これだけは特に厳しく注意された記憶があります。「故人へのお供えと同じだからやめなさい」と。
箸渡し（はしわたし）：箸から箸へ食べ物を渡すこと。これはお葬式の骨拾いを連想させるため、特に縁起が悪いとされています。食べ物をわたすときは、一度小皿に置いてから渡すのがマナーです。
ただ、これらすべてを完璧に守っている日本人も多くはなくて、家庭によってどこまで気にするかは全然違います。外国人の方がやっても、誰かに怒られることはほぼないと思いますが、やんわりと注意されることはあると思います。
知っておくと「あ、そういうことか」と場の雰囲気が読みやすくなります。
私の家では、移り箸・仏箸・箸渡しは何回も注意された記憶があります。
特に、仏箸だけは絶対にやめろ、と強い口調で言われた記憶があります。
韓国との面白い違い
同じ箸を使う文化圏でも、韓国の食事マナーは日本と正反対の部分があります。
韓国では、食器を手で持ち上げるのはマナー違反とされています。器はテーブルに置いたまま食べるのが礼儀です。また、韓国では箸とスプーンをセットで使い、ご飯や汁物はスプーンで食べるのが基本です。
日本人が韓国に行って「いつもどおり茶碗を持って食べる」と、周りから見ると少し不思議な行動に映ることがあります。逆に韓国人が日本に来て、食器を置いたまま食べると「行儀が悪いのかな」と誤解されることも。
韓国でも日本と同じような理由で、「食器を持ち上げるほど食べ物に執着しているようで卑しく見える」というのを現地の人から聞いたことがあります。
どちらが正しいわけではなく、文化が違えばマナーも違うというだけの話です。
外国人はどこまで気にすればいい？
正直、外国人の方が箸のマナーを気にしすぎる必要はないと思います。
日本のレストランで食器を持たずに食べていても、誰も何も言わないです。箸の持ち方が完璧じゃなくても全然 OK です。
ただ、私の感覚では、仏箸・箸渡しだけは禁忌に近い感覚です。覚えておいて損はないです。
頭の片隅に置いておいてもらえると嬉しいです。
よくある質問
Q: 日本では食器を手で持って食べるのが正しいですか？ A: はい、お茶碗・汁椀・小鉢は手に持って食べるのが日本のマナーです。大皿や平らな皿は置いたまま食べて問題ありません。
Q: 「犬食い」とは何ですか？ A: 食器をテーブルに置いたまま顔を近づけて食べる食べ方です。日本では行儀が悪いとされています。
Q: 韓国では食器を持ち上げてはいけないって本当ですか？ A: はい、韓国では食器を手で持ち上げるのはマナー違反とされています。同じ箸文化でも日本と正反対のマナーです。
Q: 箸から箸へ食べ物を渡すのはなぜいけないのですか？ A: 葬儀での骨拾いの作法に似ているため、縁起が悪いとされています。食べ物を渡すときは一度小皿に置いてから渡しましょう。