TL;DR — คนญี่ปุ่นส่วนใหญ่สวมหน้ากากด้วยความสมัครใจ — เพื่อบรรเทาอาการแพ้ละอองเกสร ป้องกันไข้หวัดใหญ่ ให้ความอบอุ่น หรือเพียงเพื่อความสบายใจ — ไม่ใช่เพราะป่วย นิสัยนี้หยั่งรากตั้งแต่ช่วงบูมไข้ละอองฟางยุค 1980s และเติบโตต่อเนื่องมาจนถึงปัจจุบัน
คนญี่ปุ่นใส่หน้ากากกันเยอะจริงๆ
ตอนที่กำลังเขียนบทความเรื่องโรคแพ้ละอองเกสร ก็นึกขึ้นมาได้เรื่องหนึ่งเลย นั่นคือคนญี่ปุ่นใส่หน้ากากอนามัยกันเยอะมากๆ
ในฐานะที่เป็นคนญี่ปุ่นเอง ผมไม่รู้สึกแปลกอะไรหรอก แต่พอคิดดูอีกที สำหรับคนจากประเทศอื่น ภาพนี้อาจจะดูแปลกๆ หรือแปลกตาไปหน่อยก็ได้นะ
เลยอยากเขียนบทความนี้ขึ้นมา เพื่ออธิบายว่าทำไมคนญี่ปุ่นถึงใส่หน้ากากกันเยอะขนาดนี้
ให้ Claude ช่วยค้นคว้าข้อมูล
ผมให้ Claude ช่วยค้นคว้าข้อมูลอย่างจริงจัง ผลที่ได้คือ:
- หลังทศวรรษ 1980 โรคแพ้ละอองเกสรระบาดหนัก ทำให้คนเริ่มใส่หน้ากากแบบใช้แล้วทิ้งกันมากขึ้น
- ปี 2003 หน้ากาก “Cho-Rittai Mask” ของ Uni-Charm ฮิตมาก และกลายเป็นรูปแบบมาตรฐานที่คนนิยมใส่
- การระบาดของโรค SARS ปี 2002-2003 ยิ่งเป็นแรงผลักดัน ทำให้ยอดผลิตหน้ากากพุ่งสูงขึ้นต่อเนื่องตั้งแต่ปี 2010
- ปี 2020 เป็นต้นมา COVID-19 ทำให้คนใส่หน้ากากเกือบ 100%
ทั้งกลัวแพร่และกลัวรับเชื้อ
พอนึกย้อนกลับไป ผมเองก็เริ่มใส่หน้ากากในช่วงที่ไข้หวัดใหญ่ระบาดหนักสมัยปี 2000 กว่าๆ (แล้วพอเป็นโรคแพ้ละอองเกสรด้วย ก็ต้องใส่ตอนฤดูกาลนั้นเพิ่มอีก…)
เหตุผลที่เริ่มใส่ มาจากความคิดสองอย่าง คือ ถ้าตัวเองป่วยไข้หวัดใหญ่อยู่ ไม่อยากแพร่ให้คนอื่น และในขณะเดียวกัน ก็ไม่อยากรับเชื้อจากคนที่ไม่รู้ว่าตัวเองป่วยแล้วเดินออกมาโดยไม่ใส่หน้ากาก
ความรู้สึก “ไม่อยากแพร่ให้คนอื่น” นั้น ยกตัวอย่างได้แบบนี้เลย
ลองนึกภาพว่า อยู่ดีๆ ก็รู้สึกมีไข้ขึ้นกลางวันทำงาน ถ้าไม่ได้ใส่หน้ากาก ก็อาจแพร่เชื้อไปยังทุกคนที่คุยด้วยตั้งแต้เช้า ซึ่งนั่นสร้างความลำบากให้คนอื่นและองค์กรโดยรวมได้มาก
แต่ก็นะ จะว่าไป เวลาติดเชื้อจริงๆ มันก็ไม่รู้หรอกว่าได้รับมาจากไหน และบางทีใส่หน้ากากก็ยังไม่วาย (หัวเราะ)
ใส่หน้ากากแล้วรู้สึกอุ่นใจ
มีคนที่ไม่ได้รู้สึกต่อต้านการใส่หน้ากากเลย แต่ถึงกับรู้สึก “อุ่นใจ” เสียด้วยซ้ำ
“อุ่นกว่า” / “ไม่ต้องแต่งหน้าเต็มก็ไม่เป็นไร” / “รู้สึกปลอดภัยดี”
เหตุผลข้อสองนั้นเป็นมุมมองของผู้หญิงโดยเฉพาะ นั่นคือตราบใดที่ยังไม่ถอดหน้ากาก จะแต่งหน้าแค่บริเวณตาอย่างเดียวก็ยังไม่มีใครรู้เลย
หน้ากากทำให้ดูดีขึ้น vs. หน้ากากหลอกตา
จากกระแสนี้เอง ก็เลยเกิดคำศัพท์ขึ้นมาสองคำ คือ “Mask Bijin” (หน้ากากทำให้ดูสวย) และ “Mask Sagi” (หน้ากากหลอกตา)
พอคิดดูอีกที นี่มันเป็นคำที่ค่อนข้างหยาบคายเลยนะ แต่มันก็ถูกใช้ในบทสนทนาทั่วไปอยู่ดี
ที่มันเกิดขึ้นได้ก็เป็นเพราะกลไกทางจิตวิทยาที่ว่า “สมองมีความสามารถในการจินตนาการส่วนที่ถูกบังไว้ว่าสมบูรณ์แบบ” ซึ่งเป็นกลไกสากลของมนุษย์นั่นเอง
พูดถึงเรื่องนี้แล้ว ในโลกตะวันตก การแสดงความคิดเห็นเกี่ยวกับรูปร่างหน้าตาของผู้อื่นนั้นมักถูกมองว่าเป็น “การล่วงละเมิดบุคลิกภาพและศักดิ์ศรีของอีกฝ่าย”
แต่ในญี่ปุ่น คนพูดว่า “อ้วนขึ้นหรือเปล่า?” หรือ “ผอมลงนะ?” แบบเป็นคำทักทายโดยไม่ได้มีเจตนาร้าย และทั้งคนพูดและคนฟังก็ต่างรับรู้กันอยู่ว่าเป็นแบบนั้น
ถ้าสนิทกันมาก ก็อาจตอบแค่ว่า “อย่ามาบอกเลย ฉันก็รู้อยู่แล้ว 555” แล้วก็จบ
อยากใส่ แต่ก็มีปัญหา
ส่วนตัวแล้ว ผมอยากใส่หน้ากากตลอดเวลาเลย เพื่อให้สมองของทุกคนจินตนาการเต็มที่เลย (หัวเราะ)
แต่มีข้อเสียใหญ่มากอยู่อย่างหนึ่งคือ…
ร้อนมาก!
เหงื่อออกเยอะมากเลยครับ แค่ผมคนเดียวหรือเปล่านะที่เป็นแบบนี้?
ใส่หน้ากากแล้วรู้สึกร้อนขึ้นมากและเหงื่อออกโชก ไม่รู้ว่าคนอื่นทนใส่กันได้ยังไงเลย?
สรุปแล้ว ถ้าเห็นคนญี่ปุ่นใส่หน้ากากเยอะๆ ก็ไม่ต้องตกใจนะครับ คนส่วนใหญ่ใส่เพราะอยากใส่เอง คนที่ป่วยจริงๆ แล้วใส่นั้นมีน้อยกว่าที่คิดครับ
คำถามที่พบบ่อย
Q: ทำไมคนญี่ปุ่นถึงใส่หน้ากากแม้ไม่ได้ป่วย? A: มีเหตุผลหลายประการ — บรรเทาอาการแพ้ (โดยเฉพาะในฤดูไข้ละอองฟาง) ป้องกันไข้หวัดใหญ่ ให้ความอบอุ่นในฤดูหนาว และสำหรับบางคน ให้ความรู้สึกสบายและมั่นใจ การใส่หน้ากากกลายเป็นนิสัยที่ฝังรากลึกมานานก่อน COVID-19
Q: ฉันต้องใส่หน้ากากในญี่ปุ่นไหม? A: ไม่ — ปัจจุบันไม่มีข้อบังคับให้ใส่หน้ากากในพื้นที่สาธารณะส่วนใหญ่ในญี่ปุ่น การใส่หรือไม่ใส่เป็นทางเลือกส่วนตัวโดยสิ้นเชิง คุณจะยังเห็นคนจำนวนมากใส่อยู่ แต่ไม่มีใครคาดหวังหรือกดดันให้คุณทำเช่นเดียวกัน
Q: “มาสคุ บิจิน” (マスク美人) คืออะไร? A: เป็นคำญี่ปุ่นสำหรับคนที่ดูน่าดึงดูดขณะใส่หน้ากาก สมองมีแนวโน้มเติมส่วนที่ซ่อนอยู่ของใบหน้าด้วยภาพในอุดมคติ — ซึ่งบางครั้งนำไปสู่ด้านกลับ: มาสคุ ซางิ (マスク詐欺, “การฉ้อโกงหน้ากาก”) ซึ่งเป็นการแสดงออกที่ขำขันเมื่อใบหน้าที่ถอดหน้ากากไม่ตรงกับความคาดหวัง
บทความนี้แปลโดย Claude AI หากมีข้อผิดพลาดในการแปลจนทำให้เกิดการแสดงออกที่ไม่สุภาพหรือไม่เหมาะสม ต้องขออภัยเป็นอย่างยิ่งมา ณ ที่นี้
TL;DR — 日本人のマスク着用率が高い背景には、花粉症・インフルエンザ対策の歴史があります。今は義務でなく自分の意思でつけている人がほとんどで、みんなが病気というわけではありません。
日本人はマスクつけがち
花粉症の記事を書いていて思い出したのが、日本人のマスク着用率の高さ。
自分は日本人なので違和感はないんだけど、他の国からしたら異様な光景なんじゃないかなと思ってきた。
で、今回はなんで日本人はマスク着用率が高いかの記事です。
Claude さんに調べてもらった
Claude さんにちゃんと調べたもらった結果。以下のことが分かりました。
- 1980年代以降に花粉症の流行で使い捨てマスクを着ける人が増えた
- 2003年にはユニ・チャームの「超立体マスク」がヒットして主流になった
- 2002〜2003年SARSの世界的大流行がさらに拍車をかけ、2010年度以降マスクの生産量が右肩上がりになった
- 2020年〜COVID-19で着用率がほぼ100%に
移したくない移されたくないの両方
思い返してみると、自分も2000年代くらいにインフルエンザが流行る季節にはマスクをつけるようになった覚えがあります。(その後花粉症になったのでその季節も追加…)
なんでマスクをするようになったのかは、自分がもしインフルエンザにかかっていたら他の人に移したくない、同時に、インフルエンザにかかっていることを知らずにマスク無しで行動している人から移されたくない、という考えからでした。
移したくない、という気持ちは例えばこういうことです。
自分が職場で仕事をしていた時に急に熱があがってきた。もしマスクをしていなかったら、今日その時点まで会話をした人たちに移しているかもしれない、それは職場全体に迷惑がかかる。
って言っても映る時はどこから映るか分からないしマスクしてても無駄な時はあるんですよね(笑)
マスクをつけることで安心感を得られる
マスクをつけてることに拒否感がない、というより、安心感を得られるという人もいるようです。
「暖かいから」「すっぴんでも気にしなくていい」「安心感があるから」
2番目の理由は女の人の目線ですね。目以外のメイクをしてなくてもマスクを外さない限りばれない、というものです。
マスク美人・マスク詐欺
この流れで出てきたのがこの見出しの単語です。改めて考えるとこれすっごい失礼な言葉ですね。でも日常会話で出てきます。
こういうことが起こるのは原理としてはわかっていて、“脳の補完機能で「隠れた部分を理想的に想像する」という普遍的なメカニズムがある” とのことです。
そもそもの話、欧米では個人の容姿へのコメントは「相手の人格や尊厳への介入」として捉えられやすいそうです。
一方、日本では「太った？」「痩せた？」を挨拶代わりに悪意なく言うし、言う側も受ける側もそれを織り込み済みで行動している感じがあります。
親しい間柄だったら、「言うな、自分でもわかってんだよｗ」で済ませる感覚ですね。
よくある質問
Q: 日本人はなぜ病気でもないのにマスクをするのですか？ A: いくつか理由があります。花粉症シーズンのアレルギー対策、インフルエンザ予防、寒い季節の防寒、そして人によっては安心感や自信のためです。マスクをつける習慣はCOVID-19よりずっと前から根付いています。
Q: 日本ではマスクをつけなければいけませんか？ A: いいえ。現在、ほとんどの公共の場でマスクの着用は義務ではありません。つけるかどうかは完全に個人の自由です。多くの人がつけているのを見かけますが、あなたにも同じことを求められることはありません。
Q: 「マスク美人」「マスク詐欺」とはどういう意味ですか？ A: マスク美人とは、マスクをつけているときに魅力的に見える人のことです。脳が顔の隠れた部分を理想的に補完するため、このような現象が起きます。その逆がマスク詐欺で、マスクを外したときに想像と違ったというユーモラスな表現です。
マスクを付けたい、でも、付けられない
自分はどちらかというと常にマスクをつけて、相手の脳の補完機能を盛大に使ってもらって欲しいと思っています(笑)。
しかし重大な欠点があって…
“暑い！”
めっちゃ汗が出てきます。これ自分だけなんだろうか？
マスクしているとすごく暑くなってきて大量に汗が出てくるんですけど、なんでみんな平気な顔してマスクつけていられるんだろう？なんて思ってます。
ということで、日本でマスクをしている人がいっぱいいたとしても気にすることはないです。付けたくて付けている人が大多数です。実際に病気にかかっていて付けている人は少数だと思います。