TL;DR — Có hai điểm trong phép lịch sự ăn uống của Nhật Bản khiến người nước ngoài thường bất ngờ nhất. Thứ nhất là “nâng bát cơm và bát súp lên tay khi ăn” (để bát trên bàn rồi cúi mặt xuống gọi là “inu-gui” — ăn kiểu chó — và bị coi là thiếu lịch sự). Thứ hai là những điều cấm kỵ khi dùng đũa gợi liên tưởng đến tang lễ, như cắm đũa thẳng vào bát cơm (hotoke-bashi) hay chuyền thức ăn từ đũa sang đũa (hashi-watashi). Thú vị là ở Hàn Quốc, việc nâng bát lên lại bị coi là thiếu lịch sự — một sự khác biệt văn hóa rất thú vị.

Nâng Bát Lên Khi Ăn Là Chuyện Hiển Nhiên

Ở Nhật, khi ăn cơm thì việc cầm bát bằng tay trái là điều hoàn toàn tự nhiên. Hồi còn nhỏ, mỗi khi tôi để bát trên bàn rồi cúi xuống ăn là bị bố mẹ hoặc ông bà nhắc nhở khá nghiêm: “Đừng ăn kiểu chó thế!”

“Ăn cơm thì phải cầm bát lên” — điều này tôi đã học một cách tự nhiên từ nhỏ.

Cầm Bát Lên Là Phép Lịch Sự Của Người Nhật

Tôi đã thử tìm hiểu xem tại sao lại có tập tục như vậy.

Trong phép lịch sự ăn uống của Nhật Bản, bát cơm (chawan), bát súp (shiru-wan) và bát nhỏ đựng món phụ (kobachi) đều được cầm lên tay khi ăn là quy tắc cơ bản. Một trong những lý do được cho là vì văn hóa ẩm thực Nhật Bản vốn dùng bàn thấp (chabudai). Vì bàn thấp nên khó đưa miệng lại gần bát, từ đó tự nhiên hình thành thói quen cầm bát lên. Dù bàn ăn hiện đại đã cao hơn, nhưng tập quán này vẫn còn lại. Cách cầm bát cũng có quy tắc riêng: đỡ bát bằng hai tay trước, rồi giữ bằng các ngón tay trái là cách lịch sự nhất. Tuy nhiên, trong bữa ăn hàng ngày, ít người tuân thủ nghiêm ngặt đến vậy — thực tế thì “cứ đỡ bát bằng tay trái” là đã đủ rồi.

Đúng là tôi cũng chỉ có ý thức “cầm bằng tay trái” là chính thôi.

Viết đến đây tôi chợt nhớ ra, đưa miệng trực tiếp vào bát để ăn cũng không phải là điều thiếu lịch sự.

Tại Sao “Inu-Gui” (Ăn Kiểu Chó) Bị Coi Là Thiếu Lịch Sự?

“Inu-gui” (犬食い) là cách ăn để bát trên bàn rồi cúi mặt xuống gần bát mà ăn.

Cái tên “inu-gui” — nghĩa đen là “ăn kiểu chó” — xuất phát từ hình ảnh con chó thò mặt vào tô thức ăn đặt dưới đất. Ở Nhật, cách ăn này bị coi là thiếu lịch sự và trẻ em thường được nhắc nhở phải sửa từ nhỏ.

Tuy nhiên, nếu được hỏi “tại sao lại không được?”, thì câu trả lời lại khó nói rõ vì đây đã là tập tục văn hóa — cảm giác “nó vốn như vậy” rất mạnh.

Nếu phải giải thích thì có lẽ gần nhất với cảm giác “có tay mà không dùng, lại cúi cả người về phía thức ăn trông giống động vật, có vẻ hèn hạ” chăng.

Những Điều Cần Lưu Ý Khi Dùng Đũa

Có một số cách dùng đũa bị coi là không đúng phép. Dưới đây là những điều người nước ngoài nên biết để yên tâm hơn.

Sashi-bashi (刺し箸 — đâm đũa): Dùng đũa xiên thẳng vào thức ăn để gắp. Trẻ em hay làm, nhưng người lớn làm thì bị coi là thiếu lịch sự.

Watashi-bashi (渡し箸 — để đũa ngang): Đặt đũa nằm ngang trên miệng bát giữa bữa ăn. Có thể bị hiểu là dấu hiệu đã ăn xong (đúng ra phải đặt đũa lên giá đũa).

Neburi-bashi (舐り箸 — liếm đũa): Dùng miệng liếm đầu đũa.

Utsuri-bashi (移り箸 — đổi ý giữa chừng): Chìa đũa về phía món này rồi lại chuyển sang món khác. Kiểu “muốn ăn cái đó, thôi lấy cái này”.

Hotoke-bashi (仏箸 — đũa thần Phật) / Tate-bashi (立て箸 — cắm đũa thẳng): Cắm đũa thẳng đứng vào bát cơm. Đây là điều cấm kỵ vì trông giống “makura-meshi” (cơm cúng gối đầu) dâng lên người đã khuất trong tang lễ, gợi liên tưởng mạnh đến cái chết.

Hashi-watashi (箸渡し — chuyền đũa): Chuyền thức ăn trực tiếp từ đũa sang đũa của người khác. Hành động này gợi liên tưởng đến nghi lễ nhặt xương trong tang lễ, nên được coi là đặc biệt xui xẻo. Khi muốn đưa thức ăn cho người khác, hãy đặt vào đĩa nhỏ trước rồi mới đưa — đó mới là phép lịch sự.

Tuy nhiên, không phải người Nhật nào cũng tuân thủ hoàn toàn tất cả những điều này, và mức độ quan tâm cũng khác nhau tùy từng gia đình. Người nước ngoài có lỡ làm thì hầu như cũng không bị ai mắng, nhưng có thể sẽ được nhắc nhở nhẹ nhàng.

Biết trước những điều này sẽ giúp bạn dễ đọc không khí trong bữa ăn hơn — kiểu “À, thì ra là vậy”.

Ở nhà tôi, utsuri-bashi, hotoke-bashi và hashi-watashi là những điều tôi đã bị nhắc đi nhắc lại nhiều lần.

Đặc biệt hotoke-bashi, tôi nhớ bị nói với giọng rất nghiêm: “Tuyệt đối không được làm thế.”

Sự Khác Biệt Thú Vị Với Hàn Quốc

Dù cùng là văn hóa dùng đũa, nhưng phép lịch sự ăn uống của Hàn Quốc lại hoàn toàn ngược với Nhật Bản ở một số điểm.

Ở Hàn Quốc, nâng bát lên tay bị coi là thiếu lịch sự. Để bát trên bàn và ăn mới là đúng phép. Ngoài ra, ở Hàn Quốc người ta dùng đũa và thìa theo bộ, và ăn cơm cũng như canh bằng thìa là quy tắc cơ bản.

Người Nhật sang Hàn Quốc mà “cứ như thường lệ nâng bát lên ăn” thì đôi khi trông có vẻ hơi lạ trong mắt người xung quanh. Ngược lại, người Hàn sang Nhật mà để bát trên bàn ăn thì có thể bị hiểu nhầm là “người này không có phép lịch sự”.

Tôi cũng từng nghe người Hàn Quốc nói rằng ở nước họ cũng có lý do tương tự: “Nâng bát lên trông như đang tham lam với thức ăn, có vẻ hèn hạ.”

Không có cái nào đúng hay sai — chỉ đơn giản là văn hóa khác nhau thì phép lịch sự cũng khác nhau thôi.

Người Nước Ngoài Cần Quan Tâm Đến Đâu?

Thành thật mà nói, tôi nghĩ người nước ngoài không cần phải quá lo lắng về phép lịch sự khi dùng đũa.

Ở nhà hàng Nhật mà không nâng bát lên ăn thì cũng chẳng ai nói gì. Cách cầm đũa không hoàn hảo cũng hoàn toàn ổn.

Tuy nhiên, theo cảm nhận của tôi, hotoke-bashi và hashi-watashi gần như là điều cấm kỵ tuyệt đối. Nhớ được hai điều này thôi cũng không thừa.

Nếu bạn có thể ghi nhớ ở đâu đó trong đầu, tôi sẽ rất vui.

Câu hỏi thường gặp

Q: Ở Nhật có đúng là phải nâng bát lên khi ăn không? A: Đúng vậy. Bát cơm, bát súp, bát nhỏ đựng món phụ đều nên nâng lên tay khi ăn — đây là phép lịch sự của người Nhật. Các đĩa lớn hay đĩa phẳng thì để trên bàn ăn cũng không sao.

Q: “Inu-gui” (ăn kiểu chó) là gì? A: Là cách ăn để bát trên bàn rồi cúi mặt xuống gần bát. Ở Nhật, cách ăn này bị coi là thiếu lịch sự.

Q: Ở Hàn Quốc có thật sự không được phép nâng bát lên không? A: Đúng vậy. Ở Hàn Quốc, nâng bát lên tay bị coi là thiếu lịch sự. Đây là phép lịch sự hoàn toàn ngược lại so với Nhật Bản, dù cả hai đều là văn hóa dùng đũa.

Q: Tại sao không được chuyền thức ăn từ đũa sang đũa? A: Vì hành động này gợi liên tưởng đến nghi lễ nhặt xương trong tang lễ, nên được coi là điều xui xẻo. Khi muốn đưa thức ăn cho người khác, hãy đặt vào đĩa nhỏ trước rồi mới đưa.

Bài viết này được dịch bằng Claude AI. Chúng tôi thành thật xin lỗi nếu có bất kỳ lỗi dịch thuật nào dẫn đến những cách diễn đạt có thể gây phật ý hoặc thiếu lịch sự.

TL;DR — 日本の食事マナーには、外国人がとくに驚く2つのポイントがあります。ひとつは「茶碗や汁椀は手で持って食べる」こと（置いたまま顔を近づける「犬食い」はNG）。もうひとつは、ご飯に箸を立てる「仏箸」や箸から箸へ食べ物を渡す「箸渡し」など、お葬式を連想させる箸のタブーです。韓国では逆に食器を持ち上げることがマナー違反になるという、面白い文化の違いもあります。

食器は持って食べるのが当たり前だった

日本では、ご飯を食べるとき茶碗を左手に持つのが当たり前でした。子どもの頃、食器を置いたまま食べようとすると「犬食いはやめなさい」と親や祖父母に結構厳し目に注意された記憶があります。

「ご飯はちゃんと茶碗を持って食べるもの」というのは自然と身についていました。

食器を持つのは日本のマナー

なぜそういう慣習なのか、調べてみました。

日本の食事マナーでは、お茶碗（ご飯の器）・汁椀（味噌汁などの椀）・小鉢（副菜の小さな器）は手に持って食べるのが基本です。理由のひとつは、日本の食卓が低い膳（ちゃぶ台）を使う文化だったことが挙げられます。テーブルが低いと器に口を近づけるのが難しいため、自然と器を手に持つ習慣が生まれたとも言われています。現代の食卓は高くなりましたが、習慣として残っています。持ち方にも作法があって、茶碗は両手で受け取り、左手の指をそえて持つのが丁寧な形です。ただ、日常の食事でそこまで厳密に守っている人は少なくて、「とりあえず左手で支えながら持つ」くらいが現実です。

確かに左手で持って食べる、くらいの意識しかしたことがないです。

書いていて思い出したけど、食器に口をつけて食べるのもマナー違反ではありません。

「犬食い」はなぜお行儀が悪いとされるのか

「犬食い」とは、食器をテーブルに置いたまま、顔を器に近づけて食べる食べ方のことです。

犬が地面に置いたエサに顔を突っ込んで食べる姿に似ているから「犬食い」と呼ばれています。日本ではこの食べ方は行儀が悪いとされており、子どものうちに直すよう言われることが多いです。

ただ、「なぜ悪いか」と聞かれると、文化的な慣習として「そういうもの」という感覚が強く、明確な理由を答えるのが難しかったりします。

強いて言えば、「手があるのに利用せず、食べ物に向かって全身を近づけるのが動物っぽくて卑しく見える」という感覚が近いかもです。

箸のマナーで気をつけること

箸にはいくつかNGとされる使い方があります。外国人が知っておくと安心なものをいくつか紹介します。

刺し箸（さしばし）：食べ物に箸を突き刺して食べること。子どもがやりがちですが、大人がやると行儀が悪いとされます。

渡し箸（わたしばし）：食事の途中に箸を茶碗の上に横に置くこと。食事が終わったサインと受け取られることがあります（本来は箸置きに置くのが正式）。

舐り箸（ねぶりばし）：箸の先を口で舐めること。

移り箸（うつりばし）：料理に箸をつけようとして、やっぱり別の料理に移ること。「あれが食べたい、やっぱりこれ」という動作です。

仏箸（ほとけばし）／立て箸（たてばし）：ご飯に箸を垂直に立てること。仏前に供える「枕飯（まくらめし）」と同じ形になるため、死を強く連想させるタブーです。自分も子どものころ、これだけは特に厳しく注意された記憶があります。「故人へのお供えと同じだからやめなさい」と。

箸渡し（はしわたし）：箸から箸へ食べ物を渡すこと。これはお葬式の骨拾いを連想させるため、特に縁起が悪いとされています。食べ物をわたすときは、一度小皿に置いてから渡すのがマナーです。

ただ、これらすべてを完璧に守っている日本人も多くはなくて、家庭によってどこまで気にするかは全然違います。外国人の方がやっても、誰かに怒られることはほぼないと思いますが、やんわりと注意されることはあると思います。

知っておくと「あ、そういうことか」と場の雰囲気が読みやすくなります。

私の家では、移り箸・仏箸・箸渡しは何回も注意された記憶があります。

特に、仏箸だけは絶対にやめろ、と強い口調で言われた記憶があります。

韓国との面白い違い

同じ箸を使う文化圏でも、韓国の食事マナーは日本と正反対の部分があります。

韓国では、食器を手で持ち上げるのはマナー違反とされています。器はテーブルに置いたまま食べるのが礼儀です。また、韓国では箸とスプーンをセットで使い、ご飯や汁物はスプーンで食べるのが基本です。

日本人が韓国に行って「いつもどおり茶碗を持って食べる」と、周りから見ると少し不思議な行動に映ることがあります。逆に韓国人が日本に来て、食器を置いたまま食べると「行儀が悪いのかな」と誤解されることも。

韓国でも日本と同じような理由で、「食器を持ち上げるほど食べ物に執着しているようで卑しく見える」というのを現地の人から聞いたことがあります。

どちらが正しいわけではなく、文化が違えばマナーも違うというだけの話です。

外国人はどこまで気にすればいい？

正直、外国人の方が箸のマナーを気にしすぎる必要はないと思います。

日本のレストランで食器を持たずに食べていても、誰も何も言わないです。箸の持ち方が完璧じゃなくても全然 OK です。

ただ、私の感覚では、仏箸・箸渡しだけは禁忌に近い感覚です。覚えておいて損はないです。

頭の片隅に置いておいてもらえると嬉しいです。

よくある質問

Q: 日本では食器を手で持って食べるのが正しいですか？ A: はい、お茶碗・汁椀・小鉢は手に持って食べるのが日本のマナーです。大皿や平らな皿は置いたまま食べて問題ありません。

Q: 「犬食い」とは何ですか？ A: 食器をテーブルに置いたまま顔を近づけて食べる食べ方です。日本では行儀が悪いとされています。

Q: 韓国では食器を持ち上げてはいけないって本当ですか？ A: はい、韓国では食器を手で持ち上げるのはマナー違反とされています。同じ箸文化でも日本と正反対のマナーです。

Q: 箸から箸へ食べ物を渡すのはなぜいけないのですか？ A: 葬儀での骨拾いの作法に似ているため、縁起が悪いとされています。食べ物を渡すときは一度小皿に置いてから渡しましょう。